Celem niniejszego podsumowania przygotowanego przez European Prison Litigation Network (Europejską Sieć Litygacji Penitencjarnej), jej członków i partnerów z całej Europy jest informowanie działających w poszczególnych krajach prawników i organizacji społeczeństwa obywatelskiego o najważniejszych zmianach prawnych dotyczących więziennictwa w Europie.
Znaleźć w nim można wiadomości z 15 państw członkowskich Unii Europejskiej oraz z Ukrainy i Rosji.
SPIS TREŚCI >> EDUKACJA, OCHRONA ZDROWIA, MATERIALNE WARUNKI POZBAWIENIA WOLNOŚCI, PRAWO KARNE, WIĘZIENIA W CZASIE WOJNY, ŻYCIE PRYWATNE I RODZINNE, PRAWA PROCESOWE, SYSTEM WYKONYWANIA KARY, BEZPIECZEŃSTWO, ZMIANA SPOSOBU WYKONYWANIA KARY, TORTURY, PRAWA WYBORCZE, ZATRUDNIENIE
PEŁNA WERSJA W JĘZYKU ANGIELSKIM >>
EDUKACJA
W Rumunii zarządzeniem zmieniono przepis, który pozwalał dyrektorom więzień odmawiać osobom osadzonym dostępu do kursów uniwersyteckich ze względu na ich „zachowanie”, co uznano za naruszenie prawa do edukacji gwarantowanego przez rumuńską konstytucję.
OCHRONA ZDROWIA
W Bułgarii sądy wydały sprzeczne orzeczenia dotyczące tego, czy opieka medyczna w zakładach karnych podlega kontroli sądowej w trybie prewencyjnego środka ochrony prawnej (zob. tutaj i tutaj).
Węgierski sąd odrzucił powództwo odszkodowawcze wytoczone przez osobę cierpiącą na przewlekłe schorzenia, która podczas odbywania kary pozbawienia wolności została pozbawiona odpowiedniej opieki. Sprawa ta uwypukliła istotne luki w zabezpieczaniu potrzeb osadzonych wymagających pomocy w codziennym funkcjonowaniu.
W Rumunii planowana nowelizacja przepisów zarządzenia ministerialnego regulujących świadczenia opieki zdrowotnej w zakładach karnych ma na celu wzmocnienie dostępu osadzonych do odpowiedniej opieki medycznej, między innymi poprzez ujednolicenie praktyk między placówkami oraz zapewnienie ciągłości leczenia w przypadku schorzeń wysokiego ryzyka.
W Hiszpanii rozpoczęto budowę oddziału więziennego w Szpitalu Uniwersyteckim Nawarry, przeznaczonego dla osadzonych wymagających hospitalizacji. Chociaż w 2021 r. kompetencje w zakresie opieki zdrowotnej w zakładach karnych przekazano z poziomu państwowego władzom Wspólnoty Autonomicznej Nawarra, region ten dotąd nie dysponował takim oddziałem.
MATERIALNE WARUNKI POZBAWIENIA WOLNOŚCI
W Belgii uchwalono ustawę nadzwyczajną, która ma na celu ograniczenie przeludnienia w zakładach karnych poprzez wprowadzenie środków ograniczających stosowanie kary pozbawienia wolności, ustanowienie trybu pilnego przed sędzią wydziału penitencjarnego oraz wprowadzenie tymczasowej procedury wcześniejszego zwolnienia.
Bułgarski sąd orzekł, że przy obliczaniu przestrzeni osobistej w celi więziennej należy uwzględniać całkowitą powierzchnię podłogi celi, bez odejmowania powierzchni zajmowanej przez meble (orzeczenie niedostępne online).
Włoski rząd przedstawił nowy „Plan penitencjarny”, którego celem jest przeciwdziałanie przeludnieniu w zakładach karnych. Podstawowym założeniem planu jest rozbudowa infrastruktury więziennej, wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących dozoru domowego dla osadzonych uzależnionych od narkotyków lub alkoholu oraz ułatwienie dostępu do wcześniejszego zwolnienia.
Aby ograniczyć przeludnienie w zakładach karnych, rząd Holandii wprowadził tymczasową procedurę wcześniejszego zwolnienia, umożliwiającą osadzonym opuszczenie zakładu w ciągu 14 dni poprzedzających zakończenie kary.
Pogorszenie warunków odbywania kary pozbawienia wolności, spowodowane częstymi strajkami funkcjonariuszy portugalskiej służby więziennej, skłoniło jedną z organizacji pozarządowych do zapowiedzi wszczęcia na szeroką skalę postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.
PRAWO KARNE
Francuski sąd konstytucyjny, Rada Konstytucyjna, uchylił przepis umożliwiający stosowanie tymczasowego aresztowania wobec nieletnich poniżej 16. roku życia przez maksymalnie jeden rok w sprawach o niektóre poważne przestępstwa, w tym terroryzm lub przestępczość zorganizowaną. Rada uznała, że zaskarżony przepis narusza podstawowe zasady wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich.
WIĘZIENIA W CZASIE WOJNY
Atak na ukraiński zakład karny, w którym zginęło 16 więźniów, a prawie 100 zostało rannych, uwidacznia pilną potrzebę ochrony prawa więźniów do życia podczas wojny poprzez środki zapobiegawcze, w tym ewakuację, zgodnie z normami krajowymi i międzynarodowymi.
Władze ukraińskie, we współpracy z Gruzją i Mołdawią, zorganizowały powrót na terytorium Ukrainy cywilów uprzednio tam osadzonych, którzy zostali przymusowo wywiezieni do Rosji po zajęciu ich zakładu karnego przez wojska rosyjskie podczas pełnoskalowej inwazji, co stanowiło naruszenie międzynarodowego prawa humanitarnego. Z powodu przeszkód napotkanych w Rosji, na Ukrainie, w Gruzji i Mołdawii osoby te utknęły na granicy rosyjsko-gruzińskiej, przetrzymywane w piwnicy w nieludzkich warunkach i całkowicie zależne od pomocy humanitarnej udzielanej przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Sytuacja ta pokazuje, że właściwe podmioty nie uznały ich statusu ofiar zbrodni wojennej, narażając ich tym samym na wtórną wiktymizację.
ŻYCIE PRYWATNE I RODZINNE
W Holandii organ odwoławczy uchylił decyzję dyrektora zakładu karnego o odmowie zgody na nienadzorowane widzenie rodzinne z osadzonym, uzasadnioną „niepożądanym zachowaniem”, stwierdzając, że decyzja nie była oparta na jasnych i obiektywnych kryteriach.
Również w Holandii ten sam organ unieważnił decyzję o umieszczeniu osadzonego w jednostce położonej daleko od jego miejsca zamieszkania, podkreślając, że brak miejsc nie może stanowić samoistnej podstawy pominięcia wymogu lokowania osadzonych możliwie najbliżej ich sieci społecznej.
Wspomniany holenderski organ odwoławczy również orzekł, że brak tłumacza nie stanowił uzasadnionej podstawy do odwołania widzenia osadzonego.
W Portugalii zainstalowano ponad 9000 telefonów stacjonarnych w celach więziennych, zapewniając osadzonym bezpłatny dostęp do wcześniej zatwierdzonych numerów, w tym numerów użyteczności publicznej, takich jak biuro tamtejszego rzecznika praw obywatelskich.
PRAWA PROCESOWE
Austriacki sąd konstytucyjny uznał za niekonstytucyjny przepis tamtejszego kodeksu karnego, który w praktyce uniemożliwiał osadzonym uzyskanie pomocy prawnej w postępowaniach dotyczących przywilejów penitencjarnych.
Belgijski Sąd Konstytucyjny otrzymał pytanie prawne dotyczące rozstrzygnięcia sprzecznego orzecznictwa w kwestii, czy przedmiotem skarg osób osadzonych może być wyłącznie legalność decyzji, czy także środki podjęte w celu jej wykonania.
Bułgarski Sąd Kasacyjny podtrzymał uchylenie sankcji dyscyplinarnej nałożonej na anglojęzycznego osadzonego, któremu nie zapewniono tłumacza podczas posiedzenia dyscyplinarnego, co uniemożliwiło mu pełne zrozumienie terminologii używanej w postępowaniu.
Na Węgrzech w wyniku kampanii prowadzonej przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego z udziałem byłych osadzonych i ich bliskich niemal połowa zakładów karnych w kraju opublikowała w internecie swoje regulaminy wewnętrzne, poprawiając dostęp do kluczowych przepisów regulujących codzienne życie, widzenia i komunikację w systemie penitencjarnym.
Holenderski organ odwoławczy stwierdził, że administracja więzienna naruszyła prawo osadzonych do składania skarg, uzależniając ich wniesienie od rozmowy z personelem oraz odmawiając przyjmowania skarg sporządzonych w języku innym niż angielski.
Ten sam holenderski organ potwierdził, że władze więzienne nie mają swobody w postępowaniu z korespondencją między adwokatami a ich klientami. Organ odwoławczy uznał, że odsyłanie korespondencji adwokata bez podania przyczyny jest niezgodne z prawem i osłabia ochronę prawną osób pozbawionych wolności. Wyjaśnił również, że uprzywilejowaną korespondencję można ograniczać podczas widzeń wyłącznie na podstawie konkretnych przepisów prawnych, a nie wewnętrznych zasad dotyczących widzeń.
SYSTEM WYKONYWANIA KARY
Litewska administracja penitencjarna wprowadziła wewnętrzne przepisy regulujące funkcjonowanie jednostek specjalnych utworzonych dla osadzonych narażonych na powtarzającą się przemoc fizyczną lub psychiczną.
W Holandii organ odwoławczy zawiesił wykonanie decyzji dyrektora zakładu karnego o zmianie systemu odbywania kary przez osadzonego na podstawowy z powodu jego „niepożądanego zachowania”, uznając, że decyzja była niedostatecznie umotywowana, a zatem potencjalnie nieracjonalna lub niesprawiedliwa.
BEZPIECZEŃSTWO
W Rosji niedawne zmiany legislacyjne przyznały Federalnej Służbie Bezpieczeństwa uprawnienia do tworzenia i prowadzenia aresztów śledczych. Jest to znaczący krok wstecz w porównaniu z reformami z lat 2005–2006, które zgodnie ze standardami Rady Europy przeniosły odpowiedzialność za instytucje penitencjarne na Ministerstwo Sprawiedliwości.
Inna nowelizacja rosyjskiego prawa rozszerzyła uprawnienia tamtejszej służby więziennej, zwłaszcza w obszarze bezpieczeństwa (nadzór nad osadzonymi, zaopatrywanie w broń i jej użycie, działania poszukiwawcze i zatrzymywanie zbiegłych osadzonych, koordynacja z innymi organami ścigania).
ZMIANA SPOSOBU WYKONYWANIA KARY
We Włoszech sąd nadzorujący wykonanie kary uznał, że osadzony cierpiący na liczne schorzenia może odbywać karę w systemie aresztu domowego, mimo że jego stan zdrowia nie został formalnie uznany za uniemożliwiający odbywanie kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym. Sąd dokonał wykładni właściwego przepisu dotyczącego aresztu domowego w kontekście przeludnienia zakładów karnych i braku zasobów, stwierdzając, że osadzonemu nie można zapewnić w zakładzie karnym odpowiedniej opieki zdrowotnej.
Dekret włoskiego Ministerstwa Sprawiedliwości wprowadził procedurę umożliwiającą osadzonym, którzy nie mają odpowiedniego zakwaterowania, skorzystanie ze środków modyfikujących system wykonywania kary przez skierowanie ich do przeznaczonych do tego placówek reintegracyjnych.
Litewski Sąd Konstytucyjny przyjął indywidualną skargę kwestionującą przepis tamtejszego kodeksu karnego, który wyłącza możliwość warunkowego zwolnienia osób skazanych za przestępstwa przeciwko wolności lub nietykalności seksualnej małoletnich.
TORTURY
Rosja oficjalnie wypowiedziała Europejską konwencję o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, pozbawiając tym samym Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom podstawy prawnej niezbędnej do przeprowadzania w tym kraju wizyt monitorujących.
PRAWA WYBORCZE
Francuski sąd konstytucyjny utrzymał w mocy nową ustawę, która zniosła możliwość głosowania korespondencyjnego przez osoby odbywające karę pozbawienia wolności w wyborach lokalnych i parlamentarnych. Choć ustawa zachowała możliwość głosowania korespondencyjnego w wyborach ogólnokrajowych (prezydenckich, do Parlamentu Europejskiego oraz w referendach), w pozostałych wyborach osoby osadzone mogą głosować jedynie przez pełnomocnika lub podczas przerwy w odbywaniu kary.
ZATRUDNIENIE
Portugalski rzecznik praw obywatelskich wskazał istotne braki dotyczące warunków pracy w zakładach karnych, w szczególności podkreślając niski poziom wynagrodzeń wypłacanych przez administrację więzienną.
Rumuńska administracja penitencjarna wydała zarządzenie zmieniające obowiązujące przepisy dotyczące pracy w zakładach karnych, obejmujące m.in. zniesienie przepisów ustawowych, które wcześniej uniemożliwiały wykonywanie pracy przez określone kategorie osób.
Również w Rumunii zarządzenie zwiększyło liczbę kredytów, które osadzeni mogą uzyskać za każdy dzień pracy w ramach systemu nagradzania aktywności w pracy, edukacji i readaptacji społecznej, co sprawia, że kluczowe korzyści, takie jak tymczasowe przepustki, stają się bardziej realnie osiągalne.
Traduzido por Filipa Samões Azevedo
Szczególne podziękowania za wspólne opracowanie tego podsumowania składamy naszym członkom, partnerom współpracującym i wolontariuszom!
We współpracy z
Projekt finansowany przez Unię Europejską i Fundusz im. Roberta Carra. Wyrażone w nim poglądy i opinie stanowią jednak wyłącznie poglądy i opinie autorów i nie muszą prezentować oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej, Komisji Europejskiej lub Funduszu im. Roberta Carra. Unia Europejska, Komisja Europejska i Fundusz im. Roberta Carra nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
